Swîsre li ser rêya dîrokî ya biryardayînê ye

Swîsre di 14ê Hezîranê de diçe referandumeke dîrokî

Swîsre di 14ê Hezîranê de yek ji girîngtîn referandumên dîroka xwe li dar dixe. Înîsiyatîfa ku bi navê "Ne ji bo Swîsreya 10 Milyonî - Înîsiyatîfa Berdewamiyê" hatiye pêşkêşkirin, armanc dike ku hejmara nifûsa welêt heya sala 2050'an ji 10 milyonî derbas nebe. Her çend di nihêrîna pêşîn de ev înîsiyatîf tenê wek pêşniyazeke plankirina nifûsê xuya dike jî, di rastiyê de ew di navenda nîqaşeke kûrtir de ye ku Swîsre dixwaze di pêşerojê de bibe çi welatekî.

Di salên dawî de, bi taybetî ji sala 2002'an û vir ve ku peymana tevgera azad ket meriyetê, nifûsa Swîsreyê bi lez zêde bû. Serkeftina aborî ya welêt, standardên bilind ên jiyanê û bazara kar a xurt, ji gelek herêmên Ewropa û cîhanê jîngeheke balkêş pêk anî. Lê belê ev mezinbûn pirsgirêkên xwe jî bi xwe re anî. Bi taybetî li bajarên mezin dîtina xaniyan zehmet bû, bihayê kirêyan bilind bû û zexta li ser binesaziya veguhastinê zêde bû.

Bilindbûna Partiyên Rastgir û Referandum

Di welatê ku demokrasiya rasterast tê sepandin de, zexta koçberiyê ya ku bi lez zêde dibe, li seranserê Ewropayê jî bandora xwe nîşan da û bû sedema bilindbûna dijberiya koçberan û partiyên neteweperest ên rastgir. Di hilbijartinên giştî yên dawî yên sala 2023'an de, Partiya Gel a Swîsreyê (SVP) ya rastgir ku koçberî, penaber û zêdebûna nifûsê kiribû mijara xwe ya bingehîn, bi rêjeya dengê %28 bû partiya yekem a Meclîsa Federal a Swîsreyê ya 200 kursiyan û 62 kursî bi dest xist. Bi vî awayî partiyên navendî yên rastgir hem li Meclîsa Federal û hem jî li Konseya Herêman bi serdestiyeke diyar xwedî bûn.

Înîsiyatîfa "Ne ji bo Swîsreya 10 Milyonî" jî wek encama vê hewaya siyasî derket holê. Li gorî kesên ku kampanyayê dimeşînin, avahiya coxrafî ya sînordar û çavkaniyên xwezayî yên Swîsreyê nêzî wê nuqteyê dibin ku nikarin nifûsa her ku diçe zêde dibe hilgirin. Li gorî wan, ji ber ku nifûsa zêde xaniyên zêdetir, rêyên zêdetir, enerjiya zêdetir û karûbarên giştî yên zêdetir dixwaze, divê zêdebûna nifûsê bibe bin kontrolê.

Dijber: Aborî Bi Kedê Koçberan Ve Girêdayî ye

Aliyên dijber ên vê înîsiyatîfê jî tînin bîra xwe ku aboriya Swîsreyê bi piranî bi keda koçberan ve girêdayî ye. Tê diyarkirin ku di gelek waran de ji personelên tenduristiyê yên ku li nexweşxaneyan dixebitin bigire heya şirketên endezyariyê, ji sektora avahîsaziyê bigire heya teknolojiya agahdariyê, karkerên biyanî roleke girîng dilîzin. Tê gotin ku her ku nifûsa Swîsreyê pîr dibe û rêjeya jidayikbûnê kêm dibe, tê payîn ku kêmasiya karkeran hê jî mezintir bibe, ji ber vê yekê sînordarkirina hişk a koçberiyê dikare mezinbûna aborî hêdî bike û li ser pergalên ewlehiya civakî zextên nû çêbike.

Nûnerên partiyên siyasî, saziyan û rojnamevanên li Swîsreyê referanduma ku dê di 14ê Hezîranê de bê kirin ji ajansa me re nirxand.

Sînem Gökçen: Koçber Di Hedefê De ne

Sînem Gökçen, Hevseroka Yekîneya Koçberan (SP Migrant) a Partiya Sosyalîst (SP), di sala 2024'an de ji bo vê peywirê hat hilbijartin. Sînem Gökçen a ku Kurd e, bal kişand ku referanduma 14ê Hezîranê yek ji dengdanên herî berfireh ên Swîsreyê yên salên dawî ye.

Sînem Gökçen diyar kir ku ji destpêka tevgera azad a sala 2002'an û vir ve nifûs bi piranî ji ber koçberiyê bi qasî 1,7 milyon kesî zêde bûye û got: "Di vê zêdebûna nifûsê de çend kes koçber dibin bi piranî bi bazara kar ve girêdayî ye. Gava aborî geş dibe, pargîdanî li hundirê welêt têra karkeran nabînin. Saziyên giştî yên ku nexweşxane û xaniyên tenduristiyê jî di nav de ne, personelên pispor ên ku pêdiviya wan pê heye, pir caran ji welatên Yekîtiya Ewropayê (YE) tînin."

Sînem Gökçen wiha got: "Ji ber ku ew ne tenê hejmarekê dikeve destûra bingehîn; di heman demê de mekanîzmayekê jî dide destpêkirin ku bixweber mafên mirovan dişkîne, malbat perçe dike, parastina mûçeyan ji holê radike û têkiliyên Swîsreyê bi YE'yê re dikexe xeterê. Wekî din, 2,5 milyon kesên ku pasaporta Swîsreyê nînin û dê rasterast bandor bibin, nikarin di 14ê Hezîranê de deng bidin."

Sînem Gökçen diyar kir ku kargêrên kampanyayê dibêjin ku ew vê referandumê bi armanca "misogerkirina berdewamiyê" dikin û wiha domand: "Nav bêguneh xuya dike lê naveroka wê ne wisa ye. Armanc ew e ku madeyeke nû li destûra bingehîn were zêdekirin: Nifûsa daîmî ya Swîsreyê nikare berî sala 2050'an ji 10 milyonî derbas bibe. Ev yek wek îhtîmaleke dûr xuya dike lê heke nifûs ji 9,5 milyonî derbas bibe, Konseya Federal û Parlamento neçar in ku tedbîran bigirin."

"Di serê van tedbîran de bi taybetî di warê penaberiyê û yekbûna malbatan de sînordarkirin têne pêşbînîkirin. Her wiha Konseya Federal dikare kê wek penaber were nasîn teng bike an jî 'kontenjanên penaberan' bîne. Di vê rewşê de, yê ku îro ji herêmeke şer direve û li Swîsreyê li parastinê digere, dikare bê redkirin."

Destûra Bingehîn Malbat Ji Hev Diqetîne

Sînem Gökçen diyar kir ku metna referandumê koçberan dike hedef û got ku yekbûna malbatan bi awayekî eşkere tê sînordarkirin. Sînem Gökçen wiha got: "Metna referandumê yekbûna malbatan bi awayekî eşkere wek yek ji warên ku pêdivî bi tedbîran heye, nav dike. Yê ku li Swîsreyê dixebite, çi hemşîre be, çi karkerê avahîsaziyê be, çi endezyar be; dibe ku êdî nikare zarokên xwe, hevjîna xwe û dê-bavê xwe bîne ba xwe. Malbat li gorî destûra bingehîn ji hev têne qetandin. Ji wê gavê û pê ve kesên di statûya pejirandina demkî de (statûya F) êdî nikarin destûra rûniştinê, destûra bicîhbûnê, hemwelatiya Swîsreyê an jî tu mafekî din ê mayînê bi dest bixin. Ev kesên ku bi piranî ji penaberên şer pêk tên, ji ber ku welatên wan pir xeternak in, nikarin bêne derxistin û bi hêviya bidestxistina statûyeke ewledar a pêşerojê dijîn. Ev hêvî dê ji holê rabe."

'Swîsre Ji Cîhanê Tê Veqetandin'

Sînem Gökçen ku tekez kir ku metna referandumê pirsgirêkên giran dihewîne, got ku kirina armanca nifûsê bibe erkeke destûrî dikare Swîsreyê li qada navneteweyî tenê bihêle.

Sînem Gökçen wiha got: "Metna referandumê diyar nake ka tedbîr dê çawa bêne sepandin. Her çend ev yek wek nermbûnekê xuya bike jî, di rastiyê de erkeke destûrî ya bê bişkoka rawestandinê çêdike. Heya ku hejmar dakeve, dê neçar bimîne ku tengkirin berdewam bike. Konseya Federal dê neçar bimîne ku daxwaza ji nû ve danûstandina peymanên navneteweyî yên ku tê bawerkirin dibin sedema zêdebûna nifûsê bike. Di vê çarçoveyê de, dibe ku metnên bingehîn ên wek Peymana Koçberiyê ya Neteweyên Yekbûyî (NY), Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê, Peymana Penaberiyê ya Cenevreyê, Peymana Mafên Zarokan a NY û Peymana Navneteweyî ya Mafên Sivîl û Siyasî a NY bên rojevê."

Sînem Gökçen diyar kir ku ev peyman belgeyên razber nînin û got: "Ev garantiyên bingehîn in ku her kesî diparêzin. Peymana Penaberiyê ya Cenevreyê nahêle ku mirovên di bin xetera zilm, şkence an mirinê de bêne vegerandin. Heke peyman ji holê rabe, Swîsre dikare mirovan rasterast bişîne herêmên şer."

'Peymanên Dualî Bi YE'yê Re Dişkên'

Sînem Gökçen diyar kir ku heke nifûs ji sînorê 10 milyonî derbas bibe, Swîsre dê neçar bimîne ku di nav du salan de peymana tevgera azad a bi Yekîtiya Ewropayê re betal bike.

Sînem Gökçen ku got "Ji ber madeya giyotînê, peymanên derbarê îhaleyên giştî, rakirina astengên bazirganî yên teknîkî û bazirganiya hilberên çandiniyê jî dê bixweber bikevin", pêvajo wiha kurt kir:

"Pêşî penaberî û yekbûna malbatan tê sînordarkirin. Paşê peymanên mafên mirovan têne ji nû ve danûstandin an jî betalkirin. Di dawiyê de jî peymanên dualî yên bi YE'yê re dişkên."

Referandum Li Şûna Çareseriyê Li Bizina Gunehkar Digere

Sînem Gökçen ku parast ku SVP û komîteya referandumê pirsgirêkên xaniyan, kirêyên bilind, perwerdehî û tenduristiyê bi koçberan ve girê didin, got ku Partiya Sosyalîst li dijî referandumê ye. Sînem Gökçen ku got "SP vê referandumê bi sê sedemên bingehîn red dike", wiha domand:

"Ya yekem, ev referandum êrîşeke li ser mafên karkeran e. Sendîkayên wek SGB, Unia û Travail Suisse bi yekdengî li dijî ne. Referandum êrîşeke rasterast a li ser parastina mûçeyan e. Ya duyem, ew berê xwe nade çavkaniya pirsgirêkan lê dide qatên herî qels. Yên ku bar hilgirin ne karkerên biyanî yên bi mûçeyên bilind in; karkerên lênihêrînê, karkerên avahîsaziyê, penaberên şer û malbat dê bibin. Ya sêyem jî, ew ahenga civakî xera dike. 2,5 milyon kesên ku li Swîsreyê dijîn û dixebitin û xwedî pasaport nînin, bac didin, zarokan mezin dikin û beşdarî civakê dibin. Lê belê nikarin di 14ê Hezîranê de deng bidin."

Sînem Gökçen diyar kir ku heke referandum bê pejirandin, têkiliyên Swîsreyê bi saziyên navneteweyî re dê zirarê bibînin û got ku li gorî lêkolîna SECO'yê, heke peymanên dualî bi dawî bibin, dibe ku aboriya welêt heya sala 2045'an zêdetirî 500 milyar frank zirarê bibîne.

Erbîl Güneş: Referandum Ne Tenê Koçberî ye, Meseleya Mafên Mirovan e

Erbîl Güneş, Endamê Meclîsa Bajarê Mezin a Partiya Kesk a Luzernê, jî got ku referandum ne tenê bi zêdebûna nifûsê û polîtîkayên koçberiyê ve girêdayî ye, di heman demê de biryareke li ser mafên mirovan, piştgiriya civakî û Swîsre dê di pêşerojê de bibe çi civakekê ye.

Erbîl Güneş wiha got: "Ev dengdan girîng e. Ji ber ku ew xetera normalbûna gotinên cudakar û zêdebûna polarîzasyona civakê bi xwe re tîne. Yek ji xalên herî bihêz ên Swîsreyê jiyana bi hev re ya mirovên ji eslên cuda ye. Encama referandumê ne tenê îro, lê di heman demê de dê bandorê li ser rêça ku welêt dê di pêşerojê de bişopîne jî bike."

Referandum Xetereyeke Mezin Diafirîne

Erbîl Güneş ku diyar kir ku metna referandumê bi taybetî polîtîkayên penaberiyê, yekbûna malbatan, mafên rûniştin û bicîhbûnê û pêvajoyên hemwelatîbûnê dike hedef, got ku sînordarkirinên ku dê di van waran de bêne kirin dê rasterast bandorê li mafên bingehîn bikin.

Erbîl Güneş wiha axivî: "Bi taybetî ji bo zarokan dibe ku encamên wê pir giran bin. Parastina yekîtiya malbatê û mafê jiyaneke ewledar di nav mafên herî bingehîn ên zarokan de ne. Sînordarkirina van mafan ji bo armancên siyasî xetereyeke mezin diafirîne."

Kêmnetewî Wek Çavkaniya Pirsgirêkan Têne Îlankirin

Erbîl Güneş diyar kir ku alîgirên înîsiyatîfê kirêyên bilind, qerebalixa trafîkê û pirsgirêkên binesaziyê bi koçberiyê ve girê didin û got: "Înkarkirina hebûna van pirsgirêkan ne mumkin e. Lê belê înîsiyatîf koçber û kêmnetewiyan wek berpirsiyarên sereke yên van pirsgirêkan nîşan dide. Bi vî awayî hin beşên civakê bi hêsanî wek 'çavkaniya pirsgirêkê' têne îlankirin."

Dijminatiya Biyanîyan Heye

Erbîl Güneş ku tîne bîra xwe ku SVP'ê di paşerojê de jî înîsiyatîfên referandumê yên bi vî rengî pêk anîne, wiha got: "Bere gotin pir eşkere bûn. Îro jî xwe wek avahiyeke ku li çareseriya pirsgirêkan digere pêşkêş dikin. Lê belê di binê van hemûyan de dijminatiya biyanîyan heye. Ji ber vê yekê em xebateke zexm dimeşînin da ku referandum neyê pejirandin."

Serkan Demîrel: Biyanî Wek Parçeyê Civakê Nayên Dîtin

Rojnamevan Serkan Demîrel jî diyar kir ku referandum di xuyangê de wek nîqaşeke berdewamiyê tê pêşkêşkirin lê di rastiyê de nêrîna Swîsreyê ya li hember biyanîyan eşkere dike.

Demîrel wiha got: "Yên ku referandumê piştgirî dikin, ji krîza xaniyan bigire heya qerebalixa trafîkê, berpirsiyariya gelek pirsgirêkan davêjin stûyê koçberan. Bi vî awayî pirsgirêkên tevlihev bi hedefeke hêsan têne kêmkirin. Biyanî wek parçeyê civakê nayên dîtin, lê wek hêmaneke nifûsê ya ku pêdivî bi kontrolê heye têne dîtin."

Her Du Alî Jî Dikevin Hewta Xwe

Demîrel diyar kir ku aliyên dijber ên referandumê jî carinan biyanî tenê li gorî beşdariya wan a aborî dinirxînin û wiha got: "Biyanî an wek pirsgirêk an jî wek çavkaniyeke aborî têne pênasekirin. Lê belê mesele ne tenê kêmkirina koçberiyê ye û ne jî bicihanîna hewcedariyên aboriyê ye. Pirsa sereke ev e ku gelo mirovên ku salane li vî welatî dijîn bi rastî wek kesên wekhev têne dîtin an na."

Divê Biyanî Wek Pirsgirêka Vî Welatî Nehatin Dîtin

Demîrel diyar kir ku çi sedema siyasî be, divê li dijî referandumê bê derketin û wiha got: "Dema ku meriv li çareseriya pirsgirêkên civakekê digere, kirina komek taybetî bibe hedef, pêşerojeke demokratîk û berfireh ava nake. Nirxa mirovan bi beşdariya wan a aborî nayê pîvandin. Tişta ku Swîsreyê divê bike, ew e ku biyanî ne wek pirsgirêk, lê wek rastiya vî welatî û parçeyekî wê yê neqetandî qebûl bike."

Rüştü Demîrkaya: Referandum Ji Nîqaşa Sînorê Demografîk Derbas Dibe

Rüştü Demîrkaya, Xwendekarê Doktoraya Sosyolojiyê ya Zanîngeha Cenevreyê û rojnamevan, ku diyar kir ku referanduma "Ne ji bo Swîsreya 10 Milyonî" ya ku dê di 14ê Hezîranê de li Swîsreyê bê dengdan ne tenê meseleyeke sînorê demografîk e, got ku heke înîsiyatîf bê pejirandin, dibe ku têkiliya tevgera azad a Swîsreyê bi Yekîtiya Ewropayê re, hevkariya Schengen û Dublin, bazara kar û polîtîkayên penaberan jî rasterast bên nîqaşkirin.

Demîrkaya ku tekez kir ku aboriya Swîsreyê di gelek waran de wek tenduristî, lênihêrîn, avahîsazî, karûbar, lêkolîn û perwerdehiyê bi keda koçberan ve girêdayî ye, wiha got: "Dema ku ev rastî li ber çavan e, lêgerîna çavkaniya krîza xaniyan, zêdebûna kirêyan an zexta li ser karûbarên giştî di nav koçberan de, ji aliyê siyasî ve hêsan e, lê ji aliyê civakî ve rêyeke xeternak e."

Demîrkaya ku diyar kir Partiya Gel a Swîsreyê (SVP/UDC) ya ku înîsiyatîfa referandumê diparêze, bi salan e xeteke popûlîst a tund a rastgir dişopîne ku koçber, penaber û biyanî wek sedema bingehîn a krîzên civakî nîşan dide, wiha got:

"Ne tesaduf e ku partiyê bi awayekî domdar înîsiyatîfên referandumê yên bi vî rengî tîne rojevê. SVP bi bikaranîna mekanîzmaya demokrasiya rasterast, mijarên wek koçberî, penaberî, Îslam, sûc, serweriya neteweyî û dijberiya Ewropayê bi awayekî domdar di navenda raya giştî de dihêle. Bi vî awayî partiyên din jî bi gelemperî neçar dike ku li şûna nîqaşkirina bernameyên xwe yên civakî û aborî, bersivê bide çarçoveya ewlekarîparêz û dijberê koçberiyê ya ku SVP ava kiriye. Di vê wateyê de, referandum ne tenê amûrên biryardayînê ne, di heman demê de dibin mekanîzmayên seferberiyê yên ku zimanê siyasî ber bi rastê ve dikişînin."

Koçber Wek Bara Nifûsê Têne Kodkirin

Demîrkaya ku diyar kir ku referandum nikare ji bilindbûna tund a rastgir a li seranserê Ewropayê veqetandî bê nirxandin, got ku li Swîsreyê jî wek li Fransa, Almanya, Awistirya, Îtalya û Holandayê, mijarên koçberî, nasnameya neteweyî û ewlehiyê di heman xeta siyasî de bi hev ve têne girêdan.

Demîrkaya destnîşan kir ku cudahiya Swîsreyê ew e ku van nîqaşan bi mekanîzmaya demokrasiya rasterast bi gelemperî têne birin ser dengdana gel û got ku her çend ev yek ji aliyê beşdariya demokratîk ve kevneşopiyeke girîng be jî, xetera tengkirina mafên kêmneteweyan, penaberan û koçberan bi iradeya piraniyê re jî bi xwe re tîne.

Demîrkaya ku tekez kir ku înîsiyatîf ji bo kevneşopiya mafên mirovan, bêalîbûn û dîplomasiya mirovî ya Swîsreyê jî hişyariyeke cidî ye, wiha domand:

"Bêalîbûn ne tenê tê wateya dûrketina ji hevpeymanên leşkerî ye. Têkiliya dîrokî ya Swîsreyê bi Peymanên Cenevreyê, kevneşopiya hiqûqa penaberiyê û saziyên mirovî re jî parçeyê nasnameya siyasî ya vî welatî ye. Nêzîkatiyeke ku koçber û penaberan wek 'bara nifûsê' kod dike, vê kevneşopiya mirovî qels dike."

Rastgira Tund Krîzên Rastîn Bi Afirandina Dijminên Sexte Bi Xwe Re Organîze Dike

Demîrkaya ku diyar kir ku bersivdana van înîsiyatîfan di civakê de bi tenê bi nijadperestiyê nayê ravekirin, got ku li Swîsreyê krîzeke xaniyan a cidî, zêdebûna kirêyan, zexta li ser pergala tenduristiyê û newekheviyên çînî hene.

Demîrkaya diyar kir ku serkeftina tund a rastgir ji ber hilberîna bersivên xelet lê hêsan ên van pirsgirêkên rastîn e û got ku hêzên demokratîk û çepgir nikarin bi tenê bi eşkerekirina dijberiya koçberiyê têr bibin.

Demîrkaya wiha got: "Divê ew li ser mafê xaniyan, karûbarên giştî, mûçe, şertên xebatê û dadmendiya civakî bernameyeke siyasî ya bihêztir hilberînin. Wekî din, rastgira tund dê krîzên rastîn bi afirandina dijminên sexte ber bi xwe ve organîze bike."

Demîrkaya ku diyar kir anketên dawî yên raya giştî nîşan didin ku meyla "na" ya li hember referandumê xurt dibe, got ku li gel vê yekê, ji ber hêza seferberiyê ya mijara koçberiyê di siyaseta Swîsreyê de, îhtîmala pejirandina înîsiyatîfê bi tevahî nayê derxistin.

Demîrkaya ku tekez kir ku encama referandumê çi be jî, ew nîşana astengiyeke girîng a li ser pêşeroja civaka Swîsreyê ye, axaftina xwe wiha bi dawî kir:

"Lê belê çi bê pejirandin çi neyê pejirandin, ev referandum astengiyeke girîng a li ser pêşeroja civaka Swîsreyê nîşan dide. Pirsa sereke ev e: Ma Swîsre dê pêşeroja xwe wek civakeke maf-bingeh, pirjimar û dadmendiya civakî ava bike, an jî dê bibe welatekî girtî û ewlekarîparêz ê ku hewl dide krîzên xwe bi derxistina koçber û penaberan birêve bibe?"