Avûkat Zîlan Esen: Li dijî komkujiyên jinan guherîna civakî pêwîst e

Nûnera Navenda Mafên Jinan a Baroya Amedê Avûkat Zîlan Esen ji ANF’ê re sedemên bingehîn ên komkujiyên jinan û mirinên gumanbar ên jinan, berpirsiyariya dewletê û mercên taybet ên Kurdistanê nirxand. Esen tekez kir ku ev kuştin ne tu carî “takekesî” ne, lê zincîreyeke şiddeta polîtîk û sîstematîk e ku ji sîstema mêrsalarîyê hêz digire.

Esen got ku bingeha komkujiyên jinan newekheviya zayenda civakî ye ku desthilatdariya mêran li ser jinan wek mafek xwezayî dibîne. Wê diyar kir ku rolên kevneşopî yên zayendê jinê diavêjin rewşeke duyemîn û destnîşan kir ku îradeya jinê ya biryardan li ser jiyana xwe ji aliyê sîstema mêrsalarîyê ve wek gef li ser “desthilatdariya” mêran tê dîtin û bingeha şiddetê pêk tîne.

Esen destnîşan kir ku di dîrokê de laş, ked û nasnameya jinê bûne tişta mêran, û di derbasbûna ji feodalîzmê bo kapîtalîzmê de ev têkilîya desthilatdariyê ne lawaz bûye lê form guherandiye û berdewam kiriye. Wê şiddeta mêran wek “reaksiyoneke dîrokî û polîtîk a mêrê ku naxwaze îmtiyazên xwe yên dîrokî û rewşa xwe ya serdestiyê winda bike û li dijî îradeya azadbûna jinê pêş dixe” pênase kir.

Esen tekez kir ku wêrekîya faîlan ne ji tehrîkên psîkolojîk ên tavilê, lê ji polîtîkaya cezasiziyê ya sîstematîk tê. Wê got: “Faîl dizane ku dema bîne qereqolê dê ji deriyê paş ve were berdan, biryarên parastinê dê li ser kaxezê bimînin, heke giranترین kuştinê jî bike dê li dadgehê bi ‘kirasek û serî xwar’ kêmkirina cezayê ‘halê baş’ bistîne an jî xwe bispêre parastina ‘namûs/tahrika neheq’.” Esen da zanîn ku ev pratîkên dadweriyê ji bo faîlan pesendî û teşwîqeke veşartî pêşkêş dikin û dewlet bi gorî Destûr û Peymana Ewropî ya Mafên Mirovan erkê erênî yê parastina mafê jiyanê heye.

Esen got ku dewlet bi pêkanîna erkên xwe yên parastin, pêşîlêgirtin û cezakirinê vî erkî eşkere binpê dike û tekez kir ku îhmalkirinên sazîyan nikarin wek xeletîyên takekesî yên memûran bên paşguhkirin, ev encama rasterast a polîtîkayê ye ku jinê wek keseke wekhev nabîne û berdewamîya malbatê li pêş mafê jiyana jinê datîne. Wê got ku çanda cezasiziyê û neçalakkirina mekanîzmayên qanûnî hêza şiddetê didin û derketina ji Peymana Stenbolê, kêmasiyên di bicihanîna Qanûna 6284 de, lêpirsînên neçalak û kêmkirinên “tahrika neheq” û “halê baş” ên dadgehan faîlan wêrek dikin.

Esen bal kişand ku li Tirkiyeyê mekanîzmayên qanûnî yên wek Qanûna 6284 hene lê sedema neçalakkirina wan ne kêmasiya qanûnî ye, kêmasîya îradeya polîtîk e. Wê got: “Em dibêjin qanûn divê ji nêzîkatiyên îdeolojîk ên bicîhkeran serbixwe bimeşin. Lê gotinên desthilata polîtîk a ku jinê wek keseke wekhev nabîne û malbatê bi her awayî li pêş ewlehiya canê jinê datîne, li qadê ji bicîhkeran re qadeke azadîya normatîf peyda dike.” Esen diyar kir ku qanûn ne metneke statîk e, lê mekanîzmeyeke zindî ye ku li dadgehan, qereqolan û têkilîyên civakî bi zîhniyeta bicîhkeran û sîyaseta serdest şekil digire.

Esen da zanîn ku di salên dawî de di Qanûna Cezayê ya Tirkî de guhertin hatine kirin ku kuştina bi qesd û birîndarkirina jinan wek hêmana nîşanker tê qebûlkirin û ceza tên zêdekirin, lê heya zîhniyeta serdest a ku wekheviya zayenda civakî red dike neguhere, her madeya nû dê li qadê bêbandor bimîne. Wê got divê qanûnên heyî bi zîhniyeta wekheviyê ya ku ji pêşdarazîyên mêrsalarî paqij e û mafê jiyana jinê dike navenda xwe, bên bicihanîn.

Esen bal kişand ku li seranserê welêt pratîkên cezasiziyê yên wekhev hene, lê rewşa Kurdistanê cuda ye û du mînakan dan: “Astenga herî mezin a gihîştina jinan a dadweriyê ew e ku ew nikarin bi zimanê xwe yê dayikê xizmetê bistînin. Mînaka herî biêş ev e ku Fatma Altınmakas li Muşê çû qereqolê da gilîyê bike, lê ji ber ku Tirkî nizanibû û wergêrê Kurdî tune bû, nikaribû pirsgirêka xwe bêje. Ya duyem, di dozên ku faîl leşker, polîs an çawûşê pispor e de, rûtbe derdikeve pêş. Di van dozan de bawerîya ku faîl dê ji seyrûsefera asayî ya cezayê bêpar bimînin, dikare mekanîzmeyeke giran a zextê li ser kesan ava bike. Di bûyera ku li Batmanê bû sedema mirina Îpek Er de, mertala parastinê ya nepenî ya ji rûtbe û navnîşana faîl Mûsa Orhan çêbûyî, bû bingeha biryarên dadgehê yên bê girtin û kêmkirina cezayê. Biryara berdanê ya hefteya borî ji sûcê ‘berê xwe dan întîharê’ careke din refleksa parastina kesên bi unîform li bîra civakî xist.”

Esen herwiha tekez kir ku xuyakirina jinan di qada giştî û medyayê de bi piranî bi nûçeyên şiddet, neheqî an komkujiyan ve, bêyî ku mirov pê bihese, jinê berdewam di rewşa “qurban” de dixe tengasiyê. Wê got ku sîstema mêrsalarî bi tenêkirin, parçekirin û derxistina jinan ji jiyanê hebûna xwe diparêze û kooperatîf, komele, meclîsên taxan û qadên jiyana hevpar ên ku jin ava kirine, li dijî vê têgihiştinê organîzasyoneke civakî ya alternatîf diafirînin. Esen got ku ji bo van organîzasyonan bibin bingeha jiyaneke mayînde û wekhev, divê têkoşîn berê xwe li cîhana hundirîn a jinan û têkilîyên hevgirtinê jî bide û hişyarî da: “Dema em jiyana nû ava dikin, divê em tenê li dijî sîstema derve şer nekin, divê em ji bo paqijbûna ji kodên mêrsalarî yên ku bi sedsalan ketine nav me, di nav xwe de jî têkoşîneke bê navber bikin. Divê em baldar bin ku kodên mêrsalarî yên ku em li dijî wan radiwestin û rexne dikin, di torên xwe yên hevgirtinê de ji nû ve hilberînin. Xuyakirina van pratîkên prensîp dê di nav hejîna civakî de ne tenê rexnegirê desthilatê, lê bi pêkanîna guherîna xwe ya hundirîn, alternatîfeke dadmend bike ku civakî bibe.”

Esen destnîşan kir ku ji bo garantîkirina mafê jiyana jinan divê ji hiqûqnasan bigire heya rêxistinên jinan, ji rêveberîyên herêmî bigire heya civakê her kes berpirsiyarî bigire ser xwe û got ku têkoşîna hiqûqî ne tenê bi bicihanîna metnên qanûnî sînordar e. Wê tekez kir ku rêxistinên jinan jî divê dema hevgirtinê mezin dikin, pratîkên xwe yên organîzasyonê binirxînin û girîngîya modelên organîzasyonê yên demokratîk û gelêrî da.

Esen derbarê berpirsiyarîyên rêveberîyên herêmî de jî axivî û girîngîya malên penaber ên ewle, xizmetên piştgirîyê bi zimanê dayikê û xebatên ku serbixweya aborî ya jinan peyda dikin da zanîn: “Rêveberîyên herêmî erkdar in ku navendên penaber ên ewle ji bo jinan vekin, li gorî krîterên nifûsê. Divê ew bi taybetî yekîneyên piştgirîya hiqûqî, psîkolojîk û civakî bi zimanê dayikê ji jinan re peyda bikin. Piştgirîkirina kooperatîfên jinan û peydakirina serbixweya aborî ya jinan, awayê herî berbiçav e ji bo şikandina zincîra girêdayîya aborî ya ku şiddetê diafirîne.”

Esen got ku ligel berpirsiyarîyên sazîyan, hevgirtina civakî jî diyarker e û zêde kir ku dîtina şiddetê wek “meseleya nav malê” û bêdengiya civakê ji astengên pêşîlêgirtina komkujiyên jinan in. Wê got ku berpirsiyarîya civakê ne tenê bi gilîkirina bûyerên şiddetê sînordar e: “Berpirsiyarîya herî mezin a civakê ew e ku guhê xwe li ber kesê li tenişta xwe nedigire û di her mal, kolan û taxê de hişmendîya hevgirtina kolektîf pêş dixe. Ev berpirsiyarî ne tenê bi gilîkirina şiddetê sînordar e; divê mirov li dijî hemû mekanîzmayên venihartî yên kontrola mêrsalarî ku jinê di taxê, cihê kar û nav malê de zextê lê dikin, eşkere helwestê bigire.”

Esen tekez kir ku têkoşîn li dijî pratîkên zextkar ên ji awayê axaftinê bigire heya destwerdana li cilûberg, biryara berdanê û şêwaza jiyana jinê girîng e û got: “Heya zîhniyeta ku jinê wek yekane biryarder, azad û keseke wekhev li ser jiyana xwe qebûl dike û bi bêmercî rêz li vê mafê digire neyê avakirin, vemirandina zeviya ku şiddetê xwedî dike ne mimkûn e.”